FOTOGRAFIA AMATORSKA
Zbigniew Wójcik
   STRONA GŁÓWNA      RADOM I OKOLICE RADOMIA (w promieniu do 100km)      Szydłowiec cz.I - cmentarz żydowski,synagoga,zamek.muzeum instrumentów ludowych.
ęj
 
 
                   
Spacer po Szydłowcu część I -  cmentarz żydowski - synagoga - zamek - Muzeum Ludowych Instrumentów Ludowych.

                                                                                                                    Wycieczka z dnia 1 lutego 2017 r.
 
     
 
Około 30 km  na południe od Radomia  położony jest Szydłowiec. Warto tu przyjechać, gdyż w tym niewielkim miasteczku liczącym obecnie ok. 13000 mieszkańców znajduje się wiele obiektów z najwyższej półki - między innymi:
 
 Zamek Szydłowieckich w Szydłowcu.      Mzeum Instrumentów  Ludowych.      Późnorenesansowy Ratusz.
            Zamek Szydłowieckich.                                               Muzeum Instrumentów Ludowych.                                         Późnorenesansowy Ratusz. 
                 
Kościół św.Zygmunta.      Synagoga Garbarska.      Dom pod Dębem.
       Kościół św. Zygmunta Króla                                           Synagoga Garbarska i Dom Ejsenberga.                 Dom pod Dębem (dawna szkoła elementarna)
 
Podczas spaceru uliczkami Szydłowca spotkamy wiele innych obiektów, nie mniej interesujących niż pokazane powyżej, a będą to:
  • Kamienny krzyż upamiętniający miejsce po  dawnym kościele szpitalnym
  • Ruiny tzw. Lodowni czyli piwnic dawnego browaru gdzie przechowywano słód i piwo
Kamienna Dzwonnica z XVI wieku stojąca obok kościoła św. Zygmunta.
      • Cmentarz Komunalny
      • Dwa pręgierze stojące obok Ratusza
      • Kamienną dzwonnicę przy kościele św.Zygmunta
      • Górę Trzech Krzyży
      • Kilka pomników tj. Papieża Jana II, Józefa Piłsudskiego, Tadeusza Kościuszki, Katynia, Armii Krajowej, Nieznanego Żołnierza oraz pomnik żołnierzy poległych w II Wojnie Światowej
      • Zwrócimy również uwagę na zabytkową zabudowę która zachowała w dużej mierze swój pierwotny trzy rynkowy układ urbanistyczny, oraz nietypowego historyczny układu ulic, który pomimo dużych zmian w XX w., zachował swój średniowieczny charakter.
      • Na ul. Słomianej zobaczymy jedne z nielicznych domów drewnianych należących kiedyś do Żydów.Górę Trzech Krzyży z której roztacza się ładny widok w kierunku na Ratusz i Kościół
 
Nagrobki z piaskowca na Cmentarzu Komunalnym w Szydłowcu.
         Kamienna dzwonnica na placu kościoła św. Zygmunta                                                    Dzieła mistrzów kamieniarskich na Cmentarzu Komunalnym w Szydłowcu.
 
Szydłowiec został zbudowany na kamieniu tzw. piaskowcu szydłowieckim powstałym w okresie Jurajskim - w związku z czym w wielu miejscach spotkamy budowle i detale architektoniczne z tego materiału (przykład powyżej).
 
Będąc w Szydłowcu warto zajrzeć do pozostałości dwóch nieczynnych kamieniołomów znajdujących się na obrzeżach miasta - to dla bardziej wytrwałych i mających więcej czasu.
 
Za nim rozpoczniemy spacer po Szydłowcu, poniżej przedstawiam mapki z lokalizacją zwiedzanych obiektów, oraz proponowaną trasą spaceru z podanym kilometrażem. Jak widać z drugiej mapki aby zobaczyć wszystkie obiekty trzeba przejść ok. 3,8 km plus dodatkowy 1,0 km przeznaczony na zwiedzenie cmentarzy, wejście na Górę Zamkową i chodzenie wewnątrz zwiedzanych obiektów. Razem do przejścia ok. 4,8 km.
 
       
 
0,0 km trasy - początek spaceru przy Cmentarzu Żydowskim tzw. Kirkucie (oznaczonym na planie obiektów nr 1) zlokalizowanym w północno-wschodniej części Szydłowca w narożniku ulicy Wschodniej i Stanisława Staszica. Wejście główne od strony ul. Wschodniej naprzeciwko ul. od ul. Spółdzielczej.
 
Uwagi praktyczne: 
  • Mężczyźni na terenie cmentarza żydowskiego powinni nosić nakrycie głowy (czapkę,kapelusz lub kaptur). Takim postępowaniem okażemy  szacunek zmarłym i nie obrazimy przebywających na cmentarzu osób pochodzenia żydowskiego odwiedzających to miejsce.
  • Z  osobami przebywającymi na cmentarzu nie robimy zdjęć  ponieważ dla religijnych Żydów robienie zdjęć postaci ludzkich może być sprzeczne z ich wiarą.
 
Widok na cmentarz żydowski w Szydłowcu od strony ul.Spółdzielczej.Widać wejście główne przy ul.Wschodniej.
 
Z wejściem na teren są trudności z powodu zamkniętej na cztery spusty furtki, brak jest jakiejkolwiek informacji  gdzie znajdują się klucze - wystarczyła by mała tabliczka z informacją umocowana na furtce. Dolne zdjęcie cmentarza żydowskiego w Szydłowcu w barwach jesieni wzięte z internetu.
 
Cmentarz Żydowski w Szydłowcu.
 
Historia osiedlania się narodowości żydowskiej na ziemiach polskich zaczęła się już w X wieku. Pierwsi Żydzi w Szydłowcu pojawili się w latach 80-tych XVI wieku o czym świadczą zachowane archiwalne dokumenty zakupu nieruchomości z 1589 roku.


Cmentarz żydowski w Szydłowcu.
Masowy napływ ludności żydowskiej do Szydłowca nastąpił w drugiej połowie XVII wieku, powstała wtedy gmina wyznaniowa, oraz pierwszy cmentarz żydowski zlokalizowany na zachód od obecnego (po zachodniej stronie obecnej ul. Wschodniej).
 
Obecny cmentarz żydowski powstał na początku XIX wieku po wschodniej stronie ul. Wschodniej i funkcjonował do roku 1943, kiedy to dokonano ostatniego pochówku.
 
W czasie II wojny światowej pierwszy cmentarz został całkowicie zniszczony, a w roku 1957 władze miasta zamknęły go przeznaczając teren pod zabudowę. Resztki macew przeniesiono na obecny cmentarz. 
 
W dwa lata później w miejscu pierwszego cmentarza  wybudowano dom towarowy, sklep meblowy, blok mieszkalny, dwa pawilony rolnicze. W najstarszej części wybudowano liceum ogólnokształcące i boisko szkolne.
 
W tamtym czasie obecny cmentarz otoczono kamiennym murem i zainstalowano bramę i furtkę w stylu zdobnictwa żydowskiego.
 
Reasumując, obecny cmentarz żydowski w Szydłowcu to zaledwie  1/3 wielkości pierwotnego cmentarza na którym zgromadzono jedno z większych skupisk macew o dużych walorach artystycznych, bardzo dokładnie wykonanych, bogatej symbolice.
 
Pomnik upamiętniający pomordowanych Żydów na cmentarzu żydowskim w Szydłowcu.Ten fakt nie dziwi, gdyż rejon słynie z ogromnych tradycji kamieniarskich. W/g dokonanego w 2010 roku spisu nagrobków na cmentarzu znajduje się 2189 macew, dzisiaj mówi się że jest ich nawet ponad 3000.
Na cmentarzu, w odległości ok. 180 metrów od wejścia władze miasta w dniu 21 marca 1967 roku postawiły pomnik w formie pionowej płyty z gwiazdą Dawida.
Jak głosi wyryty napis pomnik upamiętnia 42 rocznicę zamordowania 150 Żydów oraz 16 tys. obywateli pochodzenia żydowskiego z terenu Szydłowca i okolic  w latach 1939 - 1943, straconych w obozach i zamordowanych przez zbrodniarzy hitlerowskich (zdjęcie po lewej).

Ohel na cmentarzu źydowskim w Szydłowcu.
W roku 2002 z inicjatywy rabina Wolfa Kornreicha z Jerozolimy, wybudowano w miejscu domniemanego grobu cadyka Natana Rabinowicza Dawida z Szydłowca  budynek ohelu służący do pochówku osób zasłużonych dla społeczności żydowskiej, najczęściej są to rabini i cadykowie. W trzy lata później Fundacja Rodziny Nissenbaumów powiesiła w ohelu trzy tablice pamiątkowe poświęcone pochowanym rabinom (zdjęcie górne po prawej).
 
     Cmentarz żydowski w Szydłowcu.Cmentarz żydowski w Szydłowcu.
 
Żydzi od XVIII wieku do II wojny światowej byli dominującą liczebnie społecznością Szydłowca przyczyniającą się poprzez swoją działalność gospodarczą do rozwoju miasta. W mieście istniała synagoga główna, synagoga prywatna zwana synagogą garbarską, cheder czyli szkoła, mykwa czyli rytualna łaźnia żydowska.
Cmentarz żydowski w Szydłowcu. Można przyjąć, że w Szydłowcu na skutek wysiedleń i zagłady w obozach koncentracyjnych społeczność żydowska przestała istnieć w latach 1942 - 1943.
 
Pozostały po niej jedynie dokumenty a archiwach i ten duży cmentarz z pięknymi macewami. W czasie mojej wizyty otulony w zimową szatę - załączam kilka zdjęć.
 
     Cmentarz żydowski w Szydłowcu.
 
 
    Cmentarz żydowski w Szydłowcu.Cmentarz żydowski w Szydłowcu.

Tak jak na każdym cmentarzu żydowskim, tak i tu najważniejszą formą żydowskiego nagrobka jest macewa której wygląd, wielkość oraz umieszczona symbolika ukazuje pozycję społeczną zmarłego, płeć, wykonywany zawód - poniżej kilka przykładów symboliki z cmentarza szydłowieckiego.
 
Korona - symbol wiedzy, mądrości i pobożności zmarłego. Często trzymana przez dwa lwy, jelenie lub gryfy. Nagrobek z koroną należy do zmarłego uczonego w księgach judaizmu, ale może też oznaczać również głowę rodziny (zdjęcie z lewej).
     
 
Świeczniki, świece - symbol, że w grobie jest pochowana kobieta,W żydowskiej rodzinie to właśnie kobieta zapala szabasowe świece. Złamana świeca stanowi odniesienie do przerwanego życia. Menory oznaczają także bogobojność. Obecnie pełni także funkcję symbolu przynależności narodowej (zdjęcie górne prawe),
 
Postawienie nagrobka w pierwszą rocznicę śmierci było obowiązkiem rodziny a wielkość i forma zależała od zamożności rodziny - Biedni w formie deski z napisem, bogaci w formie kamiennej płyty zwanej macewą. Jedynie rabin lub cadyk mógł mieć nagrobek w formie małego budyneczku wznoszonego nad grobem - na cmentarzu żydowskim w Szydłowcu od 2005 roku stoi taki budyneczek tzw. ohel w którym pochowano czterech rabinów i jednego cadyka.
W kamiennych macewach przeważnie z bogatymi zdobieniami zawarta jest historia i obyczaje narodu żydowskiego. Często na macewach znajdują się stosy kamyków pozostawiane przez odwiedzających nagrobki symbolizujące biblijną  4--letnią wędrówkę z Egiptu do Ziemi Obiecanej.Podczas tej wędrówki zmarłych Żydów chowano na pustyni usypując nad grobem stos kamieni chroniących ciała przed dzikimi zwierzętami a równocześnie stos kamieni oznaczał miejsce pochówku.
 
Macewy wytwarzano przeważnie z materiałów dostępnych na danym obszarze z piaskowca, granitu, wapienia, głazów narzutowych a na śląsku z żeliwa. Oczywiście w Szydłowcu wszystkie macewy są wykonane z piaskowca z uwagi na duże zasoby tego surowca w okolicy i wielowiekowe tradycje obróbki w zakładach kamieniarskich.
 
Większość macew na szydłowieckim cmentarzu żydowskim jest w formie stojącej prostokątnej płyty lub płyty prostokątnej z zaokrągloną górną częścią. Taka stojąca płyta nawiązuje swym wyglądem bramę - symbol przejścia z życia ziemskiego do życia w innym świecie. Bardzo charakterystyczną rzeczą starych macew jest brak na nich zdjęć, podobizn zmarłych z uwagi zasady judaizmu, za to występuje bardzo bogata ornamentyka zawierająca zarówno płaskorzeźby jak i pismo.
 
W przypadku Szydłowca płyty wykonywane przez miejscowych kamieniarzy mających duże doświadczenie mają wysoki poziom artystyczny detali i motywów dekoracyjnych, piękne napisy liter alfabetu hebrajskiego, dużą niepowtarzalność - z tego względu zaliczane są do wybitnych dzieł sztuki cmentarnej.Przeważnie dekorowane są ich zwieńczenia i ramię płyty, a część środkowa wypełnia inskrypcja sławiąca zmarłego i płaskorzeźba o określonej symbolice. Symbolika określa cechy zmarłego które miał za życia i jest bardzo bogata - oto kilka dalszych przykładów z szydłowieckiego cmentarza żydowskiego.
 
Złamane drzewo - symbol przerwanego życia przez wypadek, nieoczekiwana śmiertelna choroba, często w młodym wieku (zdjęcie po lewej).
Motywy animalistyczne - zwierzęta symbolizujące imiona zmarłych. Jeleń - imię Cwi, Hirsz; niedźwiedź - imię Dow; wilk - imiona Zew,Wolf,Beniamin; owca - imiona Rachela,Rebeka; gołąb - imiona Taube lub Jona. Zwierzęta określały również cechy zmarłego np. lampart - śmiały; orzeł - lekki; lew - silny itd.

      Symbol palmy i gwiazdy Dawida.
 
Palma - na macewach oznacza człowieka sprawiedliwego, który będzie się cieszył szczęściem i życiem wiecznym. Złamana palma - nagła nieoczekiwana śmierć (zdjęcie górne prawe). Gwiazda Dawida - na macewach jest symbolem Erec Izrael - wyraża nadzieję na powrót do Ziemi obiecanej. Oznaczała sympatyków syjonizmu, czyli odrodzenia państwa żydowskiego w duchu kultury hebrajskiej.
 
Księgi lub szafy z księgami - na macewach są symbolem osoby uczonej w Torze i Talmudzie lub tzw. sofera czyli osoby przepisującej święte księgi (zdjęcie dolne).



Przechylony dzban lub misa  - ten symbol zdobi groby zmarłych pochodzących z plemienia Lewitów (ha-Lewi), osób pełniących funkcje pomocników podczas modlitw.


Do ich zadań należało między innymi czytanie w synagodze Tory oraz obmywanie rabinom rąk, do czego używano dzbana i misy (zdjęcie po lewej).
    

Ręce złączone w geście błogosławieństwa  - symbol ten umieszczany jest na grobach Kohenów, zmarłych wywodzących się z biblijnego rodu arcykapłana Arona. Dłonie w tym geście składają Koheni w czasie niektórych modlitw. Powszechnie płaskorzeźbę błogosławiących dłoni spotkamy na grobach rabinów i cadyków, choć należy pamiętać, że osoby z rodu Kohenów nie zawsze pełnią funkcje związane z posługą religijną.
 
Pokazane macewy to tylko przykłady - poniżej dalsze najczęściej spotykane symbole na macewach:
  • zwoje Tory - symbolizują osobę rabina lub innego przywódcy religijnego
  • tablica przykazań - symbolizuje osobę rabina lub nauczyciela
  • podwójne krzesło lub ręka trzymająca lancet - symbolizuje osobę zajmującą się obrzezaniem
  • gęsie pióro i księga - to symbol "sofera" czyli przepisywacza Tory
  • wąż Eskulapa - to symbol lekarza
  • skarbonka lub ręka wrzucająca monetę do skarbonki - symbol osób znanych ze swej dobroczynności
  • jednorożec - symbol człowieka sprawiedliwego i znak zbawienia
  • trójramienne i pięcioramienne świeczniki  - symbol określający groby kobiet
Więcej o symbolice na macewach i zwyczajach żydowskich można się dowiedzieć z książki Dariusza Rozmusa "De Judeorum arte sepulcrali" - Motywy artystyczne w żydowskiej sztuce sepulkralnej w której autor opisuje znaczenie na nagrobkach żydowskich (macewach) - a znaczeń jest  bardzo dużo.
 
          Cmentarz żydowski w Szydłowcu.Cmentarz żydowski w Szydłowcu.
 
Wychodzimy z cmentarza i kierujemy się ulicą Wschodnią na lewo, po kilkudziesięciu metrach skręcamy w prawo w ul. Spółdzielczą którą dochodzimy do ul. Tadeusza Kościuszki (0,16 km trasy). Skręcamy w lewo i dochodzimy do ul.Widok która odchodzi od ul. Kościuszki w prawo (0,44 km trasy).Idąc ul.Widok mijamy po obu stronach małe skwery na  których ustawione są trzy pomniki.
 
Po prawej stronie ul. Widok, na skwerze  Parku Niepodległości ustawiono w 2005 roku pomnik I Marszałka Polski Józefa Piłsudskiego (na planie oznaczony nr 17), przy którym odbywają się uroczystości patriotyczne. 
 
Pomnik Piłsudskiego w Szydłowcu. 
 
Zaś po prawej stronie ul. Widok również w Parku Niepodległości odnajdziemy dwa pomniki.
 
Pomnik katyński w Szydłowcu. Jednym jest ustawiony w 2007 roku z inicjatywy Światowego Związku Żołnierzy AK oraz Burmistrza i Urzędu Miasta Szydłowca pomnik upamiętniający żołnierzy Armii Krajowej rozstrzelanych w 1944 roku przez okupanta hitlerowskiego ((na planie oznaczony nr 15 - zdjęcie ma dole po prawej). Na pomniku znajduje się orzeł i znak Polski Walczącej, natomiast na tablicy widnieją dwa nazwiska: Jakubowski Władysław i Zygmunt, cztery osoby niezidentyfikowane NN.

        Pomnik upamiętniających żołnierzy AK.
 
Tuż obok stoi Pomnik Katyński (na planie oznaczony nr 16 - zdjęcie na górze po lewej), upamiętniający Ofiary Zbrodni Katyńskiej dokonanej w roku 1940 na prawie 22 000 obywateli Polski, w tym 10.000 oficerów wojska i policji.Rozstrzelania dokonano na podstawie tzw. decyzji katyńskiej wydanej przez najwyższe władze Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich.
 
0,6 km trasy - dochodzimy ul. Widok do ul.Radomskiej do tzw. dawnego Placu Żydowskiego. Skręcamy w prawo mijając po prawej stronie budynek Starostwa w Szydłowcu. 
W tym miejscu warto wspomnieć, że przed II wojną światową Żydzi stanowili 76% ludności Szydłowca i zamieszkiwali przeważnie północną jego część.
 
W internecie znalazłem plan tej części miasta wykonany w 1820 roku na którym widać dwa rynki: u góry chrześcijański, na dole żydowski na którym właśnie jesteśmy.
Rynek żydowski powstał po 1505 roku, a przed 1529 r. z inicjatywy Mikołaja Szydłowieckiego. Był to plac targowy. Wybudowana wokół niego nowa dzielnica miała różne nazwy: Skałka, Rynek Skałeczny , Miasto Żydowskie.
 
Plan jest o tyle ciekawy, że pokazuje podział (czerwona linia dzieląca obecną ul.Radomską w połowie) na dwie dzielnice: Miasto Katolickie i Miasto Żydowskie.
 
Taki podział został ustanowiony 28 lipca 1788 roku w momencie nadania przez Mikołaja Radziwiłła przywileju dla Szydłowca, w którym zakazano Żydom zamieszkiwać w części katolickiej.
 
Na początku XIX wieku prawo to zostało złamane gdy Żydzi zasiedlili kilkanaście domów przy Rynku Wielkim i obecnej ul. Radomskiej.
 
Na skutek protestów ludności katolickiej, zatrudniony przez miasto Sędzia Pokoju, Filip Piegłowski, powołując się na przywilej z 1788 roku nakazał wysiedlenie Żydów.
 
Z inicjatywy katolików Szymon Badowski wykonał w 1820 roku plan zaznaczając domy katolików kolorem żółtym, zaś domy żydowskie kolorem niebieskim.
 
Na planie zaznaczone są również takie obiekty jak Zamek, Ratusz, Kościół św. Zygmunta oraz nieistniejący dzisiaj kościół szpitalny. To ostatnie miejsce za chwilę odwiedzimy.
 
Efektem końcowym sporu było wysiedlenie Żydów dokonane w dniu 19 lipca 1820 roku.
 
Ulicą Radomską dochodzimy do skrzyżowania z ul. Zamkową (0,78 km trasy). Przechodzimy skrzyżowanie na wprost i wchodzimy w ul. Północną.
 
Po lewej stronie, w narożniku ul.Zamkowej i Północnej ogrodzony plac dawnego drugiego Kościoła Szydłowca pw. Świętego Ducha i Świętej Anny tzw. Kościół Szpitalny (na planie oznaczony nr 2).
Wybudowany został w 1529 roku przez Mikołaja Szydłowieckiego, w XVIII zaczął popadać w ruinę, a w XIX wieku spłonął podczas pożaru miasta. W jego miejscu stoi obecnie kamienny krzyż ufundowany w roku 1876 przez Adama i Bronisławę  z Wojciechowskich.
Kamienny krzyż w miejscu dawnego Kościoła Szpitalnego w Szydłowcu.
Kamienny krzyż w miejscu dawnego Kościoła Szpitalnego w Szydłowcu.
 
Tu przynajmniej furtka jest otwarta, a na słupku czytelna tablica informacyjna z której dowiadujemy się ciekawych wiadomości o obiekcie między innymi:
Pierwotnie w tym miejscu Mikołaj Szydłowiecki, kasztelan sandomierski,skarbnik Państwa, w roku 1528 - 1529 wystawił drewniany kościół wraz ze szpitalem, pod wezwaniem Świętego Ducha i Świętej Anny.
 
W jego miejsce ok. 1781 roku książę kolator postawił nowy kościół z trzema ołtarzami: Matki Boskiej Bolesnej, Świętej Anny i Pana Jezusa Ukrzyżowanego. Przy kościele rezydował ksiądz kapelan, który był zobowiązany odprawiać trzy msze święte w tygodniu, przy czym w niedzielę i święta urządzać ubogim procesje i wygłaszać kazanie. Co poniedziałek odprawić msze za nieboszczyków, a co piątek wotywę o Krzyżu św. lub o 5-ciu ranach Pana Jezusa. Na tym placu zgodnie z ówczesnym zwyczajem grzebano zmarłych.
Kościół i szpital dla ubogich uposażony był w pola, łąki, oraz dziesięcinę ze wsi Krawara. Ubodzy mieli odbierać też od skarbu szydłowieckiego 24 korce zboża i 4 korce mąki. Dochodziły do tego jeszcze procenty darowizn z przeznaczeniem na płaszcze i buty dla ubogich.
 
Kościół spłonął w czasie pożaru w 1876 roku. Plac w roku 2012/2013 został poddany rewitalizacji w czasie której uporządkowano teren,wycięto dzikie krzaki, nasadzono ozdobne krzewy, wyeksponowano kamienne płyty nagrobne.
 
Widok u. Zamkowej biegnącej w kierunku ul, Kościuszki.Będąc w tym miejscu warto wiedzieć, że  wzdłuż pokazanej na lewym zdjęciu ul.Zamkowej, biegnącej w kierunku wschodnim do ulicy Kościuszki, po jej prawej stronie był pierwszy żydowski cmentarz (na zdjęciu dolnym oznaczony nr 2) po którym nie pozostał żaden ślad. 
 
Poniżej znaleziony w internecie planik pokazujący lokalizację wszystkich trzech cmentarzy żydowskich. Obecnie istnieje jedynie cmentarz nr 3 zlokalizowany na rogu ulicy Wschodniej z ulicą Staszica, który na początku odwiedziliśmy.
 
Plan usytuowania cmentarzy żydowskich w Szydłowcu.
 
Cmentarz nr 2 został zabudowany budynkami po roku 1945, zaś cmentarz nr 3 po roku 1956.
 
My ruszamy dalej ulicą Północną i po ok. 80 metrach od skrzyżowania skręcamy w lewo w ulicę Przechodnią (0,86 km trasy).
1,0 km trasy - dochodzimy do biegnącej prostopadle ulicy Browarskiej. Dosłownie naprzeciwko, zaraz po dojściu, po drugiej stronie pod adresem Garbarskiej nr 3 ciekawy obiekt kultury żydowskiej.
Synagoga Garbarska. A  tym obiektem  który dotrwał do naszych czasów jest tzw.Synagoga Garbarska. Na załączonym planie obiektów oznaczona nr 5.  
 
     Synagoga Garbarska.
 
Synagoga Garbarska została ufundowana i zbudowana w 1730 roku przez rodzinę Ajzenbergów i służyła jako bóżnica dla pracowników garbarni której właścicielem był fundator. Jest to niewielki (8,9 x 12,6 m) parterowy budynek z kamieni i cegieł w stylu barokowo-klasycystycznym.  Składał się z dwóch izb, w tym sali modlitewnej, i mógł pomieścić nawet 100 osób. 
W czasie II wojny światowej synagoga została zdewastowana przez Niemców. Po wojnie budynek przez wiele lat stał opuszczony, by później wielokrotnie zmieniać użytkowników m in. mieściła się tu świetlica spółdzielni garbarskiej, następnie sala konferencyjna, a nawet lokal gastronomiczny. Na pocz. XXI w. była siedzibą Szydłowieckiego Stowarzyszenia Edukacyjno-Kulturalnego „Logos”. W czasie remontów wnętrze ulegało wielokrotnym przebudowom - oryginalne są jedynie ściany zewnętrzne. Od roku 2011 budynek został wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-1044.

 
    Synagoga Garbarska i Dom EjsenbergaSynagoga Garbarska i Dom Ejsenberga
Od strony północnej do budynku synagogi dostawiony jest dom garbarski - obecnie prywatne mieszkanie. Jeszcze do 2008 roku, od strony podwórka do domu przylegała tzw. kuczka (ganek).
                   
W ramce ciekawostka związana z tym obiektem.
 
Oba zdjęcia w ramce znalazłem w internecie. Na zdjęciu po lewej widać niszczejącą oryginalną kuczkę wybudowaną w latach 20-tych XX przez Nuta Ajzenberga, właściciela garbarni w Szydłowcu stojącą przy jego domu ul. Garbarska 5 - zdjęcie z 2008 roku. W roku 2008 Muzeum Historii Żydów Polskich postanowiło uratować kuczkę przed zniszczeniem. Obecni właściciele domu, państwo Monika i Norbert Bekielowie, przekazali ją bezpłatnie do zbiorów muzeum.
 
Oryginalna kuczka przy budynku domu garbarskiego w Szydłowcu.
Zdjęcie poniżej przedstawia rozebraną na elementy kuczkę i zdeponowaną pod wiatą w Muzeum Wsi Radomskiej w Radomiu.
 
       Zdeponowane elementy kuczki w Muzeum Wsi Eadomskiej w Radomiu.
 
W czerwcu 2014 roku przystąpiono do prac konserwatorskich, elementy zostały przewiezione do Warszawy i obecnie Kuczkę można oglądać w Państwowym Muzeum Historii Żydów Polskich. Takie kuczki  upamiętniały wyjście Żydów z Egiptu, ich wędrówkę przez pustynię i opiekę boskiej opatrzności. Przed II wojną światową kuczki były naturalnym elementem architektonicznym prawie na każdym podwórku – prawie każda żydowska rodzina miała swoją kuczkę. 
 
Dalej  kontynuujemy spacer ulicą Garbarską, którą dochodzimy do do prostopadłej ulicy Słomianej (1,2 km trasy). Na moment skręcamy w prawo gdzie za ok 100 metrów zobaczyć można jedne z nielicznych ocalałych do dnia dzisiejszego dawnych drewnianych domów żydowskich (na planie obiektów zaznaczona nr 3).
 
      Ul.Słomiana w Szydłowcu.Ul.Słomiana w Szydłowcu.
 
Po zobaczeniu drewnianej zabudowy wracamy i ul. Słomianą dochodzimy do ulicy Browarskiej - 1,6 km trasy. Znajdziemy tu następny ciekawy obiekt tzw. lodownia - na planie obiektów zaznaczona nr 4.

Lodownia to dawne piwnice browaru Stumpfów i Engemanów w których przechowywano słód i piwo. Dwa korytarze o długości ok. 100 metrów i szerokości 15 metrów, połączone czterema poprzecznymi korytarzami zostały wykute w skale,  a ściany obłożone piaskowcem. Większa część obiektu znajduje się pod ziemią.  Obecnie jest to ogrodzony teren prywatny, a wstępu strzeże groźnie wyglądający napis "Zakaz wstępu - teren prywatny". Ewentualne pozwolenie można uzyskać u właścicieli prowadzących (tuż obok obiektu) pensjonat i dom weselny o nazwie "Lodownia". 
 
  L        Lodownia w Szydłowcu 
 
Lodownia była częścią browaru, będącego w I połowie XIX wieku własnością bogatej rodziny Stumpfów – piwowarów, posiadających swoje browary w Radomiu, Szydłowcu, a później również w Kielcach. Produkowali w nich doskonałe piwo lokalne, a także porter i tzw. piwo bawarskie.
 
To właśnie ono było przechowywane w beczkach, otulanych lodem z trocinami; skąd pochodzi nazwa "lodownia". Córka właścicieli browarów, Paulina Stumpf wyszła za mąż za Maurycego Engemanna, który w ten sposób, po śmierci seniorki rodu Anny Stumpf w 1875 roku, stał się zarządzającym współwłaścicielem, a następnie właścicielem szydłowieckiego browaru.
 
 
Lodownia w SzydłowcuLodownia w Szydłowcu 
Z Lodownią związana jest legenda, mówiąca że istnieje podziemny korytarz łączący Lodownię z browarem i zamkiem do którego właśnie się kierujemy idąc w kierunku północnym ulicą Browarną. 
 
1,8 km trasy - rzeczka Korzeniówka krzyżująca się z ulicą Browarną.
 
2,0 km trasy - skrzyżowanie z rondem. Tu zbiegają się ulice: Browarna, Zamkowa i Generała Józefa Sowińskiego. Z okolicy ronda doskonale widać nasz następny obiekt do zwiedzania - Zamek Szydłowieckich (oznaczony na planie obiektów nr 6).
 
  Widok na Zamek od strony ronda.        Widok na Zamek od strony ronda.
 
 
Zamek jest wspaniałą, renesansową siedzibą magnacką wybudowaną na sztucznej wyspie otoczonej fosą zasilanej wodą przepływającej obok rzeczki Korzeniówki. Uroku wyspie nadają stare drzewa.
 
     Most prowadzący na wyspę z zamkiem.Most prowadzący na wyspę z zamkiem.
 
Zamek od strony zachodniej - wejście.
Zamek od strony zachodniej - wejście.
 
2,2 km trasy - most prowadzący na wyspę z zamkiem.
 
Pisane źródła z roku 1427 podają, że w tym miejscu stał murowany dwór obronny który wybudowali Jakub i Sławek Odrowąż, przodkowie Szydłowieckich.
 
W jego miejscu w latach 1470 - 1480 Stanisław Szydłowiecki, marszałek dworu królewskiego wybudował zamek. W latach 1515 - 1526 nastąpiła rozbudowa gotyckiego zamku na renesansową rezydencję dokonana przez Mikołaja Szydłowieckiego.
 
Kamienny detal obramowania otworu okiennego.          Wieża bramna.
 
Jednym z najstarszych elementów zamku jest wieża bramna podparta narożnymi przyporami (szkarpami) w której na parterze mieści się komnata z gotyckim sklepieniem, zaś na piętrze znajduje się kaplica. Wchodzimy przez bramę wieży bramnej na dziedziniec zamkowy. Niżej po lewej obraz Józefa Szermetowskiego z widokiem na dziedziniec.
 
            Obraz Józefa Szermetowskiego.             Wejście na dziedziniec zamkowy.
 
     Zamkowy dziedziniec zamku w Szydłowcu.Zamkowy dziedziniec zamku w Szydłowcu.
 
Dziedziniec jest w formie prostokąta, od południa zamknięty murem kurtynowym. Wchodząc na dziedziniec w oczy rzuca się północno-wschodni narożnik z pięknym wejściowym portalem, loggią i wieżyczką pełniącą rolę klatki schodowej. Wszystkie te rzeczy powstały podczas remontu i przebudowy  zamku  który wykonano za czasów kiedy właścicielami był Mikołaj Krzysztof „Sierotka” Radziwiłł i Albrycht Władysław Radziwiłł. Zwieńczeniem remontu stworzony monumentalny portal wejściowy w formie arkady z parą kolumn po bokach obecnie eksponowany w skrzydle wschodnim od strony dziedzińca.
 
          Portal wejściowy do skrzydła wschodniego.                  Loggia w skrzydle pónocnym, od strony dziedzińca.
 
Nad portalem wejściowym piękny kartusz herbowy Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła zwanego "Sierotką" - wojewoda wileński od 1604, wojewoda trocki od 1590, kasztelan trocki od 1586, marszałek wielki litewski w latach 1579 - 1586, marszałek nadworny litewski od 1569.
 
   Kartusz herbowy M.K. Radziwiła.Kartusz herbowy M.K. Radziwiła.

W bogato rzeźbionym kartuszu herbowym podtrzymywanym przez lwy, na tarczy z orłem radziwiłłowskim wykuto herby Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła:Trąby,Odrowąż,Tarnawa i Dąbrowa.
 
Dziedziniec zamkowy - widok na pólnocno-zachodnie skrzydło zamku.
 
Po śmierci Stanisława Szydłowieckiego zamek przejął jego starszy brat Krzysztof, który umierając kilka miesięcy później zapisał miasto z zamkiem córce Elżbiecie. Wniosła je ona w wianie Mikołajowi Radziwiłłowi "Czarnemu".
Wyjście bramne - widok z dziedzińca zamkowego.Ten z powodu rozległego majątku na Litwie nie zainteresował się Szydłowcem i rzadko tu bywał. Rodzice przekazali go więc synowi Mikołajowi Krzysztofowi Radziwiłłowi "Sierotce". Dopiero jego syn Albrycht Władysław w latach 1610 - 1629 przebudował zamek w stylu późnorenesansowym i barokowym.
 
Detale architektoniczne.
 
W 1802 roku zamek oraz dobra szydłowieckie zakupiła księżna Anna Sapieżyna Zamoyska, która odsprzedała go w 1828 skarbowi Królestwa Polskiego. Zamek ulegał stopniowej dewastacji, między innymi urządzono w nim Skład Zbożowy Dzierżawcy Dóbr Rządowych.
 
W latach 60-tych XIX w. przejęli go w wieczystą dzierżawę Stumpfowie, znana rodzina przemysłowców.Wkrótce potem zamek przeszedł na własność właściciela browaru Maurycego Engermana, który urządził w nim skład piwa.  Nieużytkowany od połowy XIX wieku popadał w ruinę, dopiero w latach 60. XX wieku miał miejsce pełny remont budowli.
Widok od stony południowej - wieża bramna i część muru kurtynowego.Zamek oddano miejscowym instytucjom publicznym, obecnie jest siedzibą Centrum Kultury oraz Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych.
 
Detale architektoniczne pozostałe po przebudowach zamku.
 
Wychodzimy na zewnątrz by obejrzeć otoczenie zamku.
Na zewnątrz zamku, od strony południowej zgromadzono fragmenty detali architektonicznych wykonanych z piaskowca które pozostały po przeprowadzonych przebudowach.
 
         Detale acchiktoniczne.
 
 
 
     Widok na zamek z parku.Widok na zamek z parku.
 
 
  Fotografia archiwalna - zamek sprzed 1940 r.       Zamek w 2017 r.
 
Jak widać z przedstawionych wyżej fotkach, położony na wyspie gotycko-renesansowy zamek w Szydłowcu jest dobrą propozycją do odwiedzenia, tym bardziej że jego wnętrza kryją jeszcze jedną ciekawą atrakcję turystyczną - Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych. Do wnętrza Muzeum wchodzimy od najładniejszej strony zamku tj. od strony wschodniej.
 
    Skrzydło wschodnie zamku  - wejście do Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych.Skrzydło wschodnie zamku  - wejście do Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych.
 
Kilka zdań o wschodnim skrzydle zamku w którym mieści się Muzeum  - ma wielkość prostokąta o wymiarze 55 x 14 m, a do jego środkowej części przylegają kwadratowe wieżyczki pełniące funkcje komunikacyjne między piętrami.  Pomiędzy wieżyczkami znajduje się piękna loggia widokowa o trzech arkadach, która była najwcześniejszą konstrukcją tego typu w Polsce.
 
                          Skrzydło wschodnie zamku.                       Loggia w skrzydle wschodnim zamku.

Do Muzeum mającym siedzibę na I piętrze prowadzą szerokie schody z kamienną balustradą. W bastionie południowo-wschodnim zobaczyć można portal z żelaznymi drzwiami i mało czytelnym u góry herbem Odrowąż.
 
Skrzydło wschodnie - wejście do Muzeum. 
 
Będąc na zamku warto poświęcić półtorej godziny na zwiedzenie tego Muzeum - tym bardziej że powołane do życia w 1968 roku (wtedy jeszcze jako oddział Muzeum świętokrzyskiego w Kielcach) jest pierwszym na świecie samodzielnym muzeum instrumentów muzycznych i jak do tej pory jedyne w Polsce. Wchodzimy więc do środka - pierwsza sala muzealna mieści recepcję Muzeum, małą szatnię oraz ekspozycję z ludowymi kapelami.
   
    Sala muzealna - recepcja i kasa Muzeum.Sala muzealna - recepcja i kasa Muzeum.
Dawniej z braku telewizji, radia, multimediów, urządzeń do odtwarzania dźwięku jedynym sposobem by słuchać muzyki było granie na instrumentach,powstały kapele grające na weselach i innych uroczystościach. Właśnie ta pierwsza sala obrazuje ponad 200 eksponatów instrumentów ludowych używanych przez kapele - od najprostszych takich jak listki,gwizdki do bardziej skomplikowanych jak harmonie,skrzypce.
 
    Sala muzealna.Sala muzealna.
 
Po lewej stronie recepcji znajduje się sala rycerska ze sklepieniem opartym na filarze. W ścianie północnej kominek – na dwóch konsolach ujmujących paleniska wspiera się profilowany gzyms, nad którym w części centralnej umieszczony jest kartusz herbowy.
 
   Sala rycerska.Sala rycerska.
 
Kominek w sali rycerskiej zamku w Szydłowcu.Ramię herbu stanowią esownice dźwigające drugi, również profilowany gzyms. Całość wieńczy dekoracja złożona z esownic i festonów o wybitnie barokowym charakterze. Na kartuszu umieszczony jest orzeł radziwiłłowski. Dolny gzyms profilowany i belka spoczywająca na konsolach są zrekonstruowane.
 
Sala rycerska ekspozycją instrumentów ludowych.
 
W dniu 19 maja 1975 roku otwierając dla zwiedzających ekspozycję, Muzeum rozpoczęło oficjalnie swoją działalność z liczącym wówczas zbiorem  zaledwie 350 eksponatów. Obecnie posiada ponad dwa tysiące i nie ma pod względem liczebności odpowiednika w Polsce. 
 
Mebranofony pocierane - burczybasy z lat 1069 - 2005.Pierwsza wystawa stała prezentowała polskie instrumenty  i kapele ludowe oraz instrumenty z terenu województwa kieleckiego. Muzeum jako placówka specjalistyczna objęło zasięgiem teren całego kraju prezentując aktualny stan polskiego instrumentarium ludowego.
 
Mebranofony uderzane - bębny dwumembranowe z ok. 1930 r.
 
Lata 1968 – 1975 były okresem organizacji muzeum, pozyskiwania i  gromadzenia unikalnych a zagrożonych zaginięciem instrumentów muzycznych. W 1976 r. muzeum stało się samodzielną placówką specjalistyczną, a Międzynarodowa Rada Muzyki Ludowej UNESCO w 1977 roku uznała muzeum w Szydłowcu za pierwsze w świecie muzeum ludowych instrumentów muzycznych jednego kraju.
Sala muzealna - bębny. 
W zgromadzonych zbiorach znajduje się wiele ciekawych, od dawna nie spotykanych instrumentów takich jak  liry korbowe, skrzypice polskie, suki biłgorajskie. Najstarszymi obiektami są: złóbcoki z 1705 r., basy kaliskie i mazowieckie z XVIII w., tarapata z XIX w., bębny - kotły z przełomu XVI/XVII w., bębenki z XVIII i XIX w. Do najciekawszych należy m.in. największy zbiór harmonii różnych typów, kozioł weselny z 1876r, dudy wielkopolskie. 
 
  Idiofony języczkowe - harmonie ręczne.       Aerofony dwugłosowe - kozioł weselny, dudy wielkopolskie,biczyk do tańca.
 
Znajdziemy tu dużą kolekcję cymbałów, skrzypiec, instrumentów glinianych, fujarek i piszczałek oraz instrumentów dudowych. Część instrumentów jest ściśle związana z pewnymi regionami Polski np. dudy podhalańskie, złóbcoki występują tylko w kulturze muzycznej Podhala, mazanki w Wielkopolsce, a skrzypce diabelskie i burczybas na Kaszubach. 
 
       Sala muzealna - ligawki.
 
Wszystkie zgromadzone instrumenty nie były produkowane w fabrykach lecz wytworzone przez artystów ludowych, tradycje wytwarzania przechodziły z pokolenia na pokolenie. Większość instrumentów była budowana na własny użytek.


"Muzykujący Żyd" - Abraham Weinbaum 1931 r.
Od roku 1978 oprócz instrumentów muzycznych muzeum nabywa również eksponaty artystyczno-historyczne: materiały pisane, meble, przedmioty codziennego użytku, obrazy o tematyce związanej z działalnością muzeum i terenem szydłowieckim.
 

    Jeden z eksponatów - ligawka.
 
W zbiorach muzeum znajdują się dwa obrazy Władysława Aleksandra Maleckiego (1836-1900) jednego z najwybitniejszych pejzażystów XIX w., którego ostatnie latach życia związane były z Szydłowcem. Pierwszy obraz „Pejzaż z łódką” datowany jest na 1890 r., drugi „Pejzaż z kapliczką” artysta namalował  przed 1869 rokiem.
 
Podczas zwiedzania można wysłuchać dokumentalnych nagrań prezentowanych instrumentów.
 
Uwagi praktyczne:
1. W czasie zwiedzania muzeum wolno robić zdjęcia bez użycia lampy błyskowej.
2. Muzeum czynne od 1 kwietnia do 30 września we wtorek,środę,czwartek,piątek od 900 do 1600 zaś w sobotę i niedzielę od 1000 do 1700.
3. Muzeum czynne od 1 października do 31 marca we wtorek,środę,czwartek,piątek, sobota,niedziela od 900 do1600.
4. W poniedziałki i dni świąteczne muzeum nieczynne.
5 W soboty wstęp jest bezpłatny.
 
Reasumując, na pewno warto zwiedzić Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych w Szydłowcu chociażby aby obejrzeć wnętrza zamku i przy okazji zapoznać się z dawnymi zapomnianymi instrumentami wyeksponowanymi w szklanych gablotach za którymi są dopasowane tematycznie reprodukcje rycin, posłuchać  dźwięku instrumentów.
 
Opuszczamy muzeum - przed dalszym spacerem pozostaje nam podziwianie otoczenia parku Radziwiłłów - ale to już  w części II na którą zapraszam:
 
 
 
Powrót do strony głównej:  STRONA GŁÓWNA 
 
 
 
 
Przy opracowaniu wszystkich trzech części fotorelacji korzystałem:
https://pl.wikipedia.org/wiki/Zamek_w_Szyd%C5%82owcu
https://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_%C5%BByd%C3%B3w_w_Szyd%C5%82owcu
https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_%C5%BCydowski_w_Szyd%C5%82owcu
http://szydlowiec.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=2605&Itemid=254&lang=pl
https://pl.wikipedia.org/wiki/Rynek_Wielki_w_Szyd%C5%82owcu
http://www.mwkz.pl/archiwum-aktualnosci-lista/826-rewitalizacja-szydowca
http://szydlowiec.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=2527&Itemid=246&lang=pl
https://pl.wikipedia.org/wiki/Dom_pod_D%C4%99bem
http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/20694,szydlowiec-pomnik-tadeusza-kosciuszki.html
http://instrumenty-tradycja.pl/siedziba/
http://szydlowiecpowiat.pl/wiadomosci/1/wiadomosc/90951/pasja_i_zmartwychwstanie_w_kwaterach_gotyckiego_poliptyku_w_szyd
http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Rocznik_Muzeum_Swietokrzyskiego/Rocznik_Muzeum_Swietokrzyskiego-r1967-t4/Rocznik_Muzeum_Swietokrzyskiego-r1967-t4-s177-260/Rocznik_Muzeum_Swietokrzyskiego-r1967-t4-s177-260.pdf
https://pl.wikipedia.org/wiki/Jan_Pawe%C5%82_II#Procesy_wyniesienia_na_o.C5.82tarze
http://www.muzeuminstrumentow.pl/index.php?id=1
http://www.kirkuty.xip.pl/cmentarze_zydowskie.htm
tablice informacyjne przy obiektach

 
 

Wspierane przez Hosting o12.pl