FOTOGRAFIA AMATORSKA
Zbigniew Wójcik
   STRONA GŁÓWNA      RADOM I OKOLICE RADOMIA (w promieniu do 100km)      Radom cz.1 - Wzgórze Piotrówka z dawnym grodem i kościół św.Wacława
 
Radom średniowieczny. Spacer  Wzgórze Piotrówka oraz kościół św. Wacława.      Część I.
                                                                                                                            Wycieczka z dnia 5 maja 2015r.
 
 
 

Dzisiaj proponuję wycieczkę pieszą uliczkami Radomia która pozwoli zapoznać się z jego najstarszymi zabytkami średniowiecznymi. Okres ten rozciągający się pomiędzy dwiema wielkimi epokami – starożytnością a renesansem jest powszechnie datowany na wiek V do XVI.

W Polsce za początki średniowiecza przyjmuje się czasy panowania Mieszka I tj. 966 rok, czyli przyjęcie chrztu, zaś koniec na XVI wiek.

Pierwsze pisane wzmianki o Radomiu pochodzą z bulli papieskiej wydanej w 1155 roku przez papieża Hadriana IV, gdzie znajdziemy fragment „villam ivxta Radom, gue vocatum Zlavno” mówiący o nadaniu przywileju wsi Sławno leżącej obok Radomia.
 
Świadczyło to, że już wtedy Radom był siedzibą większego grodu leżącego na szlaku z Rusi na Wielkopolskę.
 
Bezpośrednio nazwa Radom pojawia się w źródłach pisanych w roku 1233, gdzie mowa o kasztelanie radomskim o nazwisku Marek.

W/g odkryć archeologicznych stała osada nad rzeką Mleczną istniała już na przełomie VIII i IX wieku której mieszkańcy zajmowali się rolnictwem, łowieniem ryb i zbieractwem.

W X wieku na sztucznie usypanym wzgórzu nad rzeką Mleczną wybudowano gród który w XII wieku został siedzibą kasztelanii. To wzgórze to dzisiejsza Piotrówka. (obiekt na planie zaznaczony nr 1). Nazwa wywodzi się od wybudowanego w obrębie grodu drewnianego kościółka p.w.  św. Piotra. To właśnie z tego wzgórza rozpoczynamy nasz spacer. Trasę dzisiejszego spaceru z naniesionymi obiektami obrazuje planik poniżej.
 
 
Z dawnego grodziska na Piotrówce oprócz wzgórza nic nie pozostało. Z inicjatywy Społecznego Komitetu Ratowania Zabytków Radomia w roku 2002 – 2003 teren został uporządkowany, a u podstawy wzgórza ustawiono kamień-pomnik z wyrytym napisem „Grodzisko Piotrówka X wiek” (obiekt na planie oznaczony nr 3).
 
 
 
Na wzgórze wprowadzają ułożone schody zakończone trzema słupami w formie  palisady z  umieszczonymi na górze  kartuszami z
herbem Radomia.
 
 
 
oraz tablicą informującą że: Wzgórze Piotrówka. Grodzisko Piotrówka to pozostałość wzniesionego w 2 połowie X wieku grodu otoczonego wałem drewniano-ziemnym. W/g badań naukowców z Instytutu Archeologii i Etnografii Polskiej Akademii Nauk prowadzonych od roku 2009 grodzisko na Piotrówce miało wały ziemne otaczające obszar 1,5 ha. Wzniesione w drugiej połowie X wieku i pierwszej połowie XI wieku.”


Od XI wieku gród był siedzibą kasztelanów radomskich. Znajdował się tu zamek i drewniany kościół św. Piotra od którego pochodzi nazwa wzgórza. W latach 1772 – 1812 wzgórze pełniło funkcję cmentarza grzebalnego.


Zaborcy poważnie zniekształcili grodzisko budując na nim prochownię i rowy strzeleckie. W latach 60-tych XX wieku Instytut PAN prowadził na obiekcie wielkie badania archeologiczne, a Społeczny Komitet Ratowania Zabytków Radomia przy wsparciu władz miejskich ustawił kamień-pomnik memoriałowy, wybudował schody z elementami palisady.


W 2007 roku na środku wzgórza Piotrówka Społeczny Komitet ustawił krzyż (obiekt na planie oznaczony nr 2) z pamiątkową tablicą: Grodzisko Piotrówka to pozostałość grodu obronnego z 2 połowy X wieku. Jego nazwa pochodzi od patrona kościoła. Od XI wieku siedziba kasztelanów, w której przebywali królowie Bolesław Chrobry i Kazimierz Wielki. Gród był niszczony przez najazdy Tatarów i przez zaborców. W latach 1790-1812 pełnił funkcję cmentarza grzebalnego. Do dnia dzisiejszego spoczywa tu wielu radomian. Od roku 1993 Piotrówce przywracane jest historyczne znaczenie. SKRZR.”

Na wzgórzu w obrębie grodu istniała drewniana świątynia św. Piotra, obecnie nieistniejąca. Pierwsza pisemna informacja o nim pochodzi z 1222 roku, kiedy kościół wszedł w posiadanie benedyktynów z Sieciechowa. Kościół został zaniedbany po wybudowaniu w pobliżu nowego kościoła p.w. św.Wacława. (Ze wzgórza widać miejsce wybudowania nowego kościoła)

Jeszcze w XIX wieku kościół na Piotrówce służył jako kaplica pogrzebowa dla cmentarza na Piotrówce – po tym okresie został rozebrany.
 
   
Opuszczamy dawne grodzisko Piotrówka które prawdopodobnie było okresową rezydencją Kazimierza Sprawiedliwego i jego syna Leszka Białego – udajemy się ulicą Piotrówka i Świętego Wacława do najstarszego zachowanego zabytku radomskiego jakim jest kościół św. Wacława z XIII wieku stojący na skwerze Placu Starego Miasta (obiekt na mapce nr 4).
 
 
... widok kościoła św.Wacława od strony południowo-wschodniej (z rogu ulic Fredry i Przechodniej)
Kościół św. Wacława prawdopodobnie wybudowano w 1276 roku z inicjatywy Leszka Białego lub Bolesława Wstydliwego. 

Przyjęto datowanie budowy kościoła na podstawie gotyckiej kamieniarki, romańskiej płyty z 1276 (1216?) roku znalezionej podczas prac wykopaliskowych. Płytę można obejrzeć w północnej zewnętrznej wnęce ściany kościoła.
 
 
Pierwotnie był to mały drewniany kościółek który na początku XIV wieku rozebrano, a na jego miejscu wybudowano jednonawowy murowany o rozmiarach 9x15 m – jest to obecne prezbiterium widoczne na dolnej fotografii z widocznymi pięcioma otworami okiennymi w formie ostrołuków o mocno rozchylonych ścianach bocznych. Zachowały się również trzy oryginalne przypory murowe.
 
W XIV wieku kościół rozbudowano poprzez wybudowanie od strony zachodniej dużej nawy o wymiarach 10,5x15,5 m, z przyporami ściennymi pomiędzy którymi umieszczono ostrołukowe okna.
 
 
... widok bryły kościoła od strony południowej (od prawej prezbiterium, od lewej dobudowana nawa)
Charakterystyczną cechą dobudowanej nawy jest jej niesymetryczny układ względem starszej części kościoła (dzisiejszego prezbiterium). Od strony południowej wybudowana w linii ściany prezbiterium, zaś od strony północnej wysunięta o ok. 1,5 n na zewnątrz.
 
 
... widok od strony północnej.
W XVI wieku przebudowie uległa zachodnia ściana nawy głównej, która przybrała formę zdobień renesansowych w postaci wnęk i serc. W tym samym czasie od strony północnej dobudowano zakrystię.(widoczna na górnym zdjęciu). W drugiej połowie XVIII wieku osada, zwana później Starym Radomiem, otrzymała średzkie prawa miejskie.  
 
                                
 
 
Kościół św.Wacława ma bardzo bogatą historię stworzoną na przestrzeni swego wielowiekowego istnienia którą przytaczam na podstawie informatora turystycznego wydanego przez Gminę Radom autorstwa Pani Ewy Kutyły pt. "Najstarsze radomskie kościoły".
1802 - zajęcie kościoła przez władze austriackie i utworzenie magazynu mąki.
 
1809 - przekształcenie kościoła przez władze Księstwa Warszawskiego na magazyn wojskowy. W drodze licytacji sprzedane zostały do Potworowa za kwotę 2135 zł: plebania, dzwonnica i gospoda. Nastąpiła również pierwsza przebudowa wnętrz kościoła - podział na trzy kondygnacje.

1811 - likwidacja parafii staroradomskiej przez włączenie jej do parafii św. Jana Chrzciciela w Nowym Radomiu.

2 poł. XIX wieku utworzenie w budynku więzienia (przez władze rosyjskie). Z tego okresu pochodzą największe zniekształcenia budowli: podział na cele, zamurowanie okien gotyckich i wybicie nowych, zamurowanie portalu od strony zachodniej.

i rozebranie portalu od strony południowej, wykonanie nowego wejścia od strony północnej, przebudowanie szczytów i wykonanie nowej konstrukcji dachowej.

Przełom XIX i XX wieku kolejne przebudowy. Budynek otoczono murem od strony południowej i wschodniej, wzdłuż niego wzniesiono podcień, gdzie mieściły się pomieszczenia gospodarcze i sanitarne.

1920-1927 utworzenie szpitala epidemicznego, a następnie (do 1945 r.) przytułku dla psychicznie chorych.

1945-1965 utworzenie oddziału psychiatrycznego miejskiego szpitala.

1965-1978 w budynku mieściła się siedziba ekspedycji Wykopaliskowej Polskiej Akademii Nauk.

1965 r. prośba ówczesnego proboszcza parafii św. Jana, ks. Jan Węglickiego o zwrot kościoła (odrzucona).

1965-1978 siedziba Muzeum Regionalnego.

Od początku lat siedemdziesiątych XX w. rozpoczęto starania o odzyskanie kościoła. Podjął je bp. Piotr Gołębiowski, wraz z proboszczem parafii św. Jana - ks. Stanisławem Sikorskim.

24 marca 1978 r. przekazanie obiektu kurii biskupiej w wieczystą dzierżawę. Przystąpiono do opracowania dokumentacji celem odbudowy. Prace te zlecono Politechnice Krakowskiej, nadzór konserwatorski sprawował prof. Wiktor Zin.

9 czerwca 1985 r. w odrestaurowanym kościele odprawiono pierwszą mszę świętą.

11 września 1992 r. ks. biskup Edward Materski erygował parafię przy kościele św. Wacława
 
Prace renowacyjne pod nadzorem prof. Wiktora Zina trwały do 9 czerwca 1986 roku, w którym to dniu bk. Edward Materski dokonał poświęcenia odnowionego kościoła. Obecnie odnowioną bryłę najstarszego kościoła i zarazem najstarszej budowli w Radomiu możemy podziwiać na Placu Starego Miasta. 
 
 
 

Jako ciekawostkę pokazuję dwa stare zdjęcia kościoła św.Wacława znalezione w internecie ukazujące jego wygląd w czasie kiedy pełnił funkcję przytułku dla starców oraz był siedzibą Muzeum Regionalnego. Dla porównania zamieszczam moje zdjęcia  z roku 2015.

 
            
                                                                                       ... rok 1932 (przytułek dla starców)
 
 
            
                                                                          ... lata siedemdziesiąte XX wieku.

W czasie odbudowy kościoła prowadzonego pod nadzorem prof. Wiktora Zina wzmocniono fundamenty żelbetem nie naruszając starych, wykonano nową stalową więźbę dachową pokrytą blachą miedzianą.
 
Nad nawą główną wybudowano wieżyczkę o wysokości 9 metrów zakończoną krzyżem osadzonym na pozłacanej kuli (co nawiązuje do 300 rocznicy odsieczy wiedeńskiej).
 
Wnętrze kościoła zostało zaprojektowane przez prof.Wiktora Zina. Betonowy strop najstarszej części świątyni, czyli prezbiterium został zakryty okładziną z drzewa modrzewiowego tworząc efekt stropu belkowego zdobionego kolorowymi ornamentami.
 
Świątynia jest jednonawowa, w prezbiterium skromny kamienny ołtarz z tabernakulum ozdobionym posrebrzaną płaskorzeźbą pelikana karmiącego młode. Płaskorzeźba symbolizuje karmiącego Chrystusa.
 
 
 
Nad tabernakulum znajduje się ornament hostii z literami IHS. 
 
Po lewej stronie prezbiterium, na ścianie północnej znajduje się wnęka nagrobna z oryginalną malaturą z czasów, gdy w świątyni mieściło się więzienie.  (Malatura to część ornamentyki architektonicznej malowanej farbami na ścianie lub drzewie w postaci fresku,malowidła, obrazu lub polichromii). Obok znajduje się zdobiona orłami wieczna lampka.  
                 
Zaś w nawie głównej w płyciźnie ściennej znajduje się następna malatura przedstawiająca Matkę Bożą ukazującą się więźniarce namalowanej przez Jerzego Witkowskiego na motywach rysunku Artura Grottgera.
 
                                 
                                      .... malatura Jerzego Witkowskiego.                                                                      ... obraz Matka Boża z Laurdes ze ściany północnej.
Największym obrazem na północnej ścianie prezbiterium jest obraz Joanny Stożek przedstawiający Matkę Bożą Częstochowską opiekunkę narodu polskiego. Na moim fragmencie obrazu widoczni przedstawiciele od lewej:  Bolesław Chrobry, Leszek Biały fundator pierwszego kościoła, Kazimierz Wielki, Władysław Jagiełło, Mikołaj Kopernik, Jan Długosz, Jan Kazimierz, Jan II Sobieski, Jan Kochanowski i Adam Mickiewicz.
 
 
Całość wystroju uzupełniają wspaniałe witraże wykonane w krakowskiej pracowni braci Paczków, oraz żyrandole, kinkiety nawiązujące do historii. 
       
W świątyni znajduje się 8 witraży: w prezbiterium trzy na ścianie wschodniej i dwa na ścianie północnej, dwa w nawie głównej na ścianie południowej oraz jeden na ścianie zachodniej nad wejściem głównym, a są to:
  •  
        • Matka Boża Armii Krajowej. Przedstawia Matkę Boską, która osłania swoim płaszczem żołnierza, a dzieciątko kładzie laur na jego głowie. Witraż został wykonany wg obrazu Ireny Pokrzywnickiej, namalowanego w czasie powstania warszawskiego, w piwnicy podczas bombardowania. Malarka została wówczas ranna. (Witraż pokazany po lewej)

  • Święty Wacław. Przedstawia scenę przed bitwą - najeźdźca wyzwał świętego Wacława na pojedynek, anioł podał Wacławowi miecz, który  ten przyjął, klęcząc. Przeciwnik, widząc to, padł do nóg Wacława i prosi o darowanie życia.
 
 
  • Święta Kinga i sługa Boża Wanda Malczewska.  Święta Kinga księżniczka węgierska z dynastii Arpadów, żona Bolesława Wstydliwego, hojnie obdarowała kościół św. Wacława. Sługa Baża Wanda Malczewska herbu Tarnawa - urodzona 15 maja 1822 r. w Radomiu. Osierocona w wieku 13 lat, nieakceptowana przez macochę, zajęła się pracą charytatywną wśród chorych i biednych, szczególnie wśród dzieci dotkniętych kalectwem. Miała dar widzenia przyszłych wydarzeń odnoszących się do Kościoła i Ojczyzny.

  • Leszek Biały,fundator pierwszego, trzeci syn Kazimierza Sprawiedliwego i księżniczki Znojemskiej Heleny. Po śmierci Mieszka Starego w 1202 r. objął władzę książęcą na tronie krakowskim, gdzie panował z niewielką przerwą aż do swojej śmierci. (Witraż pokazany na dole)
 
 
 
 
 
 
    • Tadeusz Rejtan - upadek Polski. Przedstawia sprzeciw posła ziemi grodzkiej wobec wyrażenia zgody przez sejm nadzwyczajny 1773 r. w Warszawie na II rozbiór Polski. Protestującego wyprowadza przywódca sprzedajnych magnatów - Adam Poniński, towarzyszą mu targowiczanie: Szczęsny Potocki i hetman koronny Ksawery Branicki. W górnej części - orzeł w kajdanach oraz daty 3 rozbiorów. W dolnej części - kościół św. Wacława w czasach, gdy był więzieniem. Witraż ufundowało Rzemiosło Cechowe Radomia.
  • Błogosławiony Jan Paweł II i sługa Boży Stefan Kardynał Wyszyński oraz bryła odbudowanego kościoła. (oba witraże pokazana poniżej)
 
 
                     
    • Są jeszcze dwa witraże których zdjęć nie robiłem, a mianowicie: witraż składający się z trzech części oraz witraż ukazujący krzyż gdański, krzyż poznański i głaz w Radomiu.
Całość uzupełniają żyrandole oraz kinkiety ścienne ozdobione mosiężnymi orłami Piastowskimi Kazimierza Wielkiego oraz
Jagielońskimi z okresu II Rzeczypospolitej.
 
        
 
   

Wychodząc z kościoła, w kruchcie znajduje się kilka pamiątkowych tablic, między innymi:
 
                            
 
 
 


Przy opracowaniu wykorzystałem:
 

http://radom.city/index.php?n=Grafika.P114

http://www.radom.pl/data/other/najstarsze_radomskie_koscioly.pdf

http://pl.wikipedia.org/wiki/Parafia_%C5%9Bw._Wac%C5%82awa_w_Radomiu

 

Wspierane przez Hosting o12.pl