FOTOGRAFIA AMATORSKA
Zbigniew Wójcik
   Home      RADOM I OKOLICE RADOMIA (w promieniu do 100km)      Opatów cz III - Kolegiata św. Marcina.
 

                   
OPATÓW cz. III - Kolegiata św. Marcina

                                                                                                                    Wycieczka z dnia 27 lutego 2017 r.
         

 
W części I i II spaceru po Opatowie odwiedziliśmy zespół klasztorny Bernardynów ulokowany w najstarszej części miasta zwanej Żmigród, Bramę Warszawską z zachowanym fragmentem murów miejskich, Rynek z ratuszem, opatowskie cmentarze i inne miejsca związane z historią miasta. W tej fotorelacji przybliżę jedną z najstarszych i największych atrakcji turystycznych Opatowa jaką jest Kolegiata św. Marcina.
 
        Kolegiata św.Marcina widziana ze wzgórza cmentarnego.Kolegiata św.Marcina widziana ze wzgórza cmentarnego.
Nie sposób jej nie zauważyć, gdyż stoi na małym wzgórzu i jest praktycznie widoczna z każdego miejsca - wszystkie drogi wlotowe do Opatowa łączą się w okolicy kolegiaty. Przyjeżdżając samochodem najlepiej zaparkować na bezpłatnym parkingu zlokalizowanym przy przelotowej drodze nr 9 w okolicy Bramy Krakowskiej.  Z parkingu doskonale widać cel naszej wycieczki..
 
         Parking przy Bramie Krakowskie w Opatowie.Parking przy Bramie Krakowskie w Opatowie.
Przekraczamy więc  Bramę Warszawską która jest jedyną zachowaną z istniejących kiedyś czterech bram. Brama Warszawska została wybudowana w latach 1520 - 1530 za czasów kiedy właścicielem Opatowa był Kanclerz Wielki Koronny Krzysztof Szydłowiecki.
 
         Brama Warszawska w Opatowie.Brama Warszawska w Opatowie.
Do kolegiaty możemy podejść na dwa sposoby. Po ok 100 metrach od Bramy Warszawskiej, po prawej stronie istnieją strome schody w murze oporowym prowadzące na plac kościelny i do nadbudówki Bramy Warszawskiej w której w sezonie czynny jest punkt Informacji Turystycznej. 
 
  Schody  od strony wschodniej prowadzące na plac kościelny.       Dojście nad Bramę Warszawską gdzie w swzonie znajduje się punky Informacji Turystycznej.
Wchodząc po schodkach na plac kościelny, ujrzymy wschodnią stronę kolegiaty z trzema apsydami. 
 
         Kolegiata w Opatowie - wschodnia fasada.Kolegiata w Opatowie - wschodnia fasada.
Kto nie chce, lub nie może wchodzić po dość stromych schodkach może dojść  idąc ul. Tadeusza Kościuszki (wzdłuż muru oporowego) i następnie skręcić w prawo w ulicę gen. "Grota" Stefana Roweckiego z której jest główne wejście na plac kościelny (bez schodków).
 
        Wejście na plac kościelny od ul. Grota Roweckiego.Wejście na plac kościelny od ul. Grota Roweckiego.
 
        Ulica Kościuszki - widok na Kolegiatę św. Marcina.Ulica Kościuszki - widok na Kolegiatę św. Marcina.
Jako ciekawostka,  poniżej ten sam obszar z kolegiatą św.Marcina i Bramą Warszawską na obrazie Jana,Feliksa Piwarskiego z 1854 roku - "Targ w Opatowie".
 
"Targ w Opatowie" - obraz J.F. Piwarski 1854r. 
Ten romański kościół pw. św. Marcina z Tours ma status kolegiaty.Został zbudowany z okolicznych ciosów piaskowca i jest trójnawową bazyliką z transeptem, z dwoma wieżami od północy i trzema apsydami od wschodu.
 
Kolegiata - fasada zachodnia z dwoma wieżami.
WAŻNIEJSZE DATY Z HISTORII KOLEGIATY (za prof. Zygmuntem Świechowskim):
1206 - wymienieni kanonicy opatowscy (Monumenta Poloniae Paleographica, Kraków 1907, tabl. 38).
 
1212 - wymieniony dziekan kapituły opatowskiej, Stefan (Korpus Dyplomatyczny Małopolski, I, s. 9).
 
1236 - opat cysterski Gerard zostaje pierwszym biskupem Rusi z siedzibą w Opatowie (Monumenta Poloniae Historica, II, s. 556).
 
1237 - książę Henryk Brodaty przekazuje uprawnienia biskupa ruskiego wraz z uposażeniem opatowskim w ręce biskupa lubuskiego (Monumenta Poloniae Historica, II, s. 553, 573).
 
2 poł. XV wieku - wg ówczesnej tradycji budowla była inkastelowana i w czasie wojen uległa wielokrotnej dewastacji oraz pożarom (Długosz, Liber beneficiorum..., I, s. 576).
 

3 ćw. XV wieku - Rafał z Brzezia herbu Leliwa, dziekan opatowski, utrącił głowy posągom portalu zachodniego "w stroju templariuszy" (Długosz, Liber beneficiorum..., I, s. 576).

3 ćw. XV wieku - Jan Bronikowski z Bodzentyna dobudowuje od strony północnej zakrystię, kostnicę i wprowadza posadzkę kamienną (Długosz, Liber beneficiorum..., I, s. 580, 591).
 
1502 - spalenie kościoła przez Tatarów (Monumenta Poloniae Historica, V, s. 101).
 
1595 - wizytator kardynał Jerzy Radziwiłł zaleca wyrównanie posadzki i otoczenie opieką budynku (Archiwum Kapituły Opatowskiej, Statuta ecclesiae collegiatae oppatoviensis, s. 103-104).
 
1777 - biskup krakowski K.I. Sołtyk nadaje kapitule opatowskiej przywilej m.in. za zasługi położone przy zabezpieczaniu budynku kolegiaty i "przyozdobieniu go rozliczna dekoracją, tak we wnętrzu, jak i na zewnątrz" (Archiwum Kapituły Opatowskiej, przywilej biskupa K.I. Sołtyka).

1911 - wobec wyburzenia międzywieżowej fasady zachodniej grożącej zawaleniem, dokonano zabiegu polegającego na przełożeniu części ciosów w górnej partii i osadzeniu ich na zaprawie cementowej. Przełożone zostały także kamienne okładziny krawędzi szczytu. Przy okazji odsłonięto i odczyszczono fryz z motywami zwierzęcymi (Archiwum Kapituły Opatowskiej, akta od 1822 r., s. 251-253)
 
Od strony zachodniej są dwie wieże, z których południowa, romańska wykonana z kamiennych ciosów, wyróżnia się romańskimi okienkami. Druga wieża, wybudowana w XV wieku po zawaleniu się starej, ma prostszą formę. Między wieżami znajduje się portal główny, romański z osadzonym na nim gotyckim portalem. Obok ślady zamurowanego niegdyś, trójarkadowego wejścia.
 
Zachodni portal Kolegiaty św. Marcina w Opatowie.
Zachodni portal kolegiaty św. Marcina w czasach Jana Długosza mieścił romański tympanon fundacyjny przedstawiający rycerzy.
 

      Zachodni portal Kolegiaty św. Marcina w Opatowie.   
 
 
Obecnie jest to główne wejście do Kolegiaty z pozostałością przepięknego trzy arkadowego romańskiego portalu wykonanego z żółtoszarych ciosów i czerwonawego piaskowca.
 
Wejście prowadzi do nawy głównej.  W XIII wieku pomiędzy wieżami wybudowano kryptę a portal zamurowano przenosząc wejście na południową stronę. W XV wieku ponownie osadzono portal wstawiając gotycki ostrołukowy portal drzwiowy.
 
Portal wejściowy północny.
W drugiej połowie XV wieku rozpoczęto dobudowę pomieszczeń po obu stronach świątyni tj. od strony północnej i południowej.
 
Były to pomieszczenia zaczynające się przy wieżach a kończące się przy transepcie. Budowę przybudówek zakończono w pierwszej połowie XVI wieku. Na zdjęciu dolnym przybudówka północna w której obecnie mieści się Kaplica Najświętszego Sakramentu.
 
       Przybudówka północna do Kolegiaty św. Marcina w Opatowie.
 
Prowadzi do niej wejście z zachowanym romańskim portalem ozdobionym misternym ornamentem roślinnym ufundowanym ok. 1515 roku przez kanclerza Szydłowieckiego, którego herb widać w zwieńczeniu portalu.
 
Portal wejściowy północny w Kolegiacie św. Marcina w Opatowie. 
 
Na murach kolegiaty istnieją głębokie wyżłobienia nie będące obróbkami mistrzów kamieniarskich - poniżej zdjęcie takich wyżłobień na fasadzie wschodniej.
 
Apsyda wschodni-południowa.
      Wyżłobienia na ścianie kolegiaty.                   
Według przewodników i niektórych naukowców są to ślady po ostrzeniu szabel i grotów przez posłów przybywających na sejmiki szlacheckie. Inni badacze są zdania, że jest to związane z pogańskimi wierzeniami, gdyż Żmij, od którego wywodzi się nazwa Żmigród, jest istotą z mitologii słowiańskiej, gromowładnym bóstwem, łączącym cechy węża, byka i ptaka, a żmigrody były miejscami jego kultu. którego cechą był rytualny obrzęd niecenia świętego ognia przy pomocy świdrów (okrągłe ślady) i pił ogniowych (podłużne ślady). Zwyczaj ten w okolicach Sandomierza był praktykowany jeszcze w XIX wieku.
 
         Sygnaturka nad nawą główną kolegiaty.            Południowy szczyt transeptu
 
Wchodzimy do środka wejściem od południowej strony, po lewej stronie w dobudowanej  przybudówce mieszczącej dawny kapitularz udostępniony dla zwiedzających, znajduje się najcenniejsza gotycka polichromia odkryta w czasie remontu w 1890 roku. 
 
     Gotycka polichromia w kapitularzu kolegiaty.Gotycka polichromia w kapitularzu kolegiaty.

Gotycka polichromia przedstawia wielofigurową scenę ukrzyżowania Chrystusa, namalowaną w latach 1470 - 1480 wieku. Gotycka polichromia w dawnym kapitularzu jest o tyle cenniejsza, że jest jedną z nielicznych zachowanych w kolegiacie w tym stylu. Całość świątyni ma bowiem wystrój barokowy.

G
Na ścianach i krzyżowym sklepieniu kapitularza są również polichromie przedstawiające wizerunki papieża, kardynała i dwóch biskupów oraz inne średniowieczne freski.
 
                    

W kapitularzy, obok wejścia do środka kolegiaty znajduje się zabytkowa romańska kropielnica w formie  pucharu. Również w kapitularzu, na jego południowej ścianie umieszczono pamiątkową tablicę upamiętniająca jubileusz 800 lecia istnienia Kolegiaty w Opatowie obchodzonej w 2006 roku.  
 
Pamiątkowa tablica na ściania w kapitularzu kolegiaty.
 
Po wejściu do świątyni widzimy trzy nawy z rzucającym się w oczy późnogotyckim sklepieniem kolebkowym z siatką dekoracyjnych żeber które przykrywa nawę główną. Całe wnętrze pokryte jest polichromiami wykonanymi w XVIII wieku przez kilku malarzy, w większości odnowione w latach 1890 (prezbiterium) i 1891-1892 (w nawie głównej).
 
     Sklepienie kolebkowe w nawie głównej kolegiaty opatowskiej.
 
 
        Fragment polichromii na ścianie nawy głównej w kolegiacie opatowskiej.Fragment polichromii na ścianie nawy głównej w kolegiacie opatowskiej.
 
Polichromie w kolegiacie opatowskiej.

Kolegiata opatowska została wzniesiona w formie krzyża łacińskiego jako świątynia trójnawowa z transeptem, czyli poprzeczną częścią oddzielającą prezbiterium od nawy głównej (kształt krzyża). Idąc lewą (północną) nawą dochodzimy do północnego ramienia transeptu w którym znajduje się rodowa krypta Krzysztofa Szydłowieckiego z cennymi renesansowymi nagrobkami: Krzysztofa Szydłowieckiego i jego trojga dzieci.

 
Nawa północna kolegiaty opatowskiej.
Krótko kim był Krzysztof Szydłowiecki herbu Odrowąż: urodził się w 1467 roku w Szydłowcu, zmarł w 1532 roku w Krakowie. W młodości wychowywał się jako przyjaciel przyszłego króla Zygmunta Starego, co pomogło mu w przyszłości sprawować najwyższe godności w Rzeczypospolitej takie jak: kanclerz wielki koronny od 1515, podkanclerzy koronny od 1511, podskarbi nadworny koronny 1507-1510, wojewoda krakowski w latach 1515-1527, kasztelan krakowski od 1527, kasztelan sandomierski od 1509 roku, starosta generalny krakowski od 1515 roku, starosta sieradzki, nowokorczyński, gostyniński, sochaczewski i łukowski, hrabia na Szydłowcu.

Krzysztof Szydłowiecki herbu Odrowąż - litografia W.Gersona.

Na ścianie północnej transeptu znajdziemy duży nagrobek Krzysztofa Szydłowieckiego którego górną część wystawił sobie jeszcze przed śmiercią. Przedstawia ona pochyloną płytę z mosiądzu z wygrawerowaną płaskorzeźbą Krzysztofa spoczywającego w zbroi, mieczem i proporcem herbowym w dłoniach. Ta część nagrobka wykonana została przed rokiem 1532, przypuszcza się że przez Bernardino di Zanobi de Gianotis, rzeźbiarza z Krakowa. Po obu stronach małe postaci św. Krzysztofa i św. Zygmunta.

 
        Kaplica Szydłowieckich w kolegiacie opatowskiej.Kaplica Szydłowieckich w kolegiacie opatowskiej.
 
 
    Nagrobek Krzysztofa Szydłowieckiego w opatowskiej kolegiacie.Nagrobek Krzysztofa Szydłowieckiego w opatowskiej kolegiacie.

Druga dolna część nagrobka, ufundowana w cztery lata po śmierci kanclerza przez hetmana wielkiego koronnego Jana Tarnowskiego (męża Zofii – najstarszej córki Szydłowieckiego) przedstawia grawerowaną płaskorzeźbę tzw. lament opatowski. Na płaskorzeźbie 41 postaci rozpaczających na wiadomość o śmierci kanclerza a wśród nich król Zygmunt Stary, hetman Jan Tarnowski, biskup Piotr Tomicki.

 
   Nagrobek Szydłowieckiego tzw. lament opatowski Nagrobek Szydłowieckiego tzw. lament opatowski
 

Na zachodniej ścianie kaplicy nagrobnej dwa nagrobki dzieci Krzysztofa Szydłowieckiego. Pierwszy od lewej z czerwonego marmuru upamiętnia zmarłego w 1525 roku syna kanclerza – Ludwika Mikołaja Szydłowieckiego. Nagrobek ufundowany przez ojca przedstawia śpiącą postać chłopca. Całość ustawiona na wysokim cokole z tablicą inskrypcyjną.

Obok po prawej stronie nagrobek z czerwonego marmuru ufundowany upamiętniający zmarłą w 1536 roku córkę kanclerza – Annę. Nagrobek ufundowała żona kanclerza – a sam nagrobek przedstawie na nachylonej płycie postać spoczywającej 14 letniej Anny.

 
       Nagrobki dzieci Krzysztofa Szydłowieckiego -  syna Ludwika i córki Anny Nagrobki dzieci Krzysztofa Szydłowieckiego -  syna Ludwika i córki Anny
 
Jest jeszcze nagrobek z 1527 roku znajdujący się na posadce przed nagrobkiem Anny który upamiętnia zmarłego synka kanclerza – Zygmunta. Nie mam zdjęcia tego nagrobka. Na ścianie północnej kaplicy nagrobnej znajduje się fresk przedstawiający bitwę pod Wiedniem z husarią Jana III Sobieskiego w walce z Turkami pod Wiedniem.
 
Fresk "Bitwa pod Wiedniem" w kaplicy nagrobnej Szydłowieckiego.
 
 
Freski na stropie kaplicy nagrobnej Szydłowieckiego w kolegiacie opatowskiej.
 
Kolegiata jest świątynią orientowaną tzn. prezbiterium z ołtarzem głównym znajduje się od strony wschodniej. Barokowy ołtarz główny z wizerunkiem patrona kolegiaty św. Marcinem.
 
Prezbiterium z ołtarzem głównym w kolegiacie św.Marcina w Opatowie.
      Ołtarz główny w kolegiacie opatowskiej.
 
 
Na szczególną uwagę zasługują w prezbiterium  stalle kanonickie tj. dębowe ławy z wysokimi oparciami zarezerwowane dla duchowieństwa. Snycerka wykonana ok. 1730 roku, w manierze określanej jako styl regencji.
 
 
Kunszt wykonania dokładnie widać na dolnym zdjęciu w postaci misternej ornamentyki, bogato zdobionych przedpiersi, zaplecków i górnych zwieńczeń.
 
 
 
 
 
Prezbiterium - piękne stelle.
 
Snycerkę możemy również podziwiać w innych elementach wykonanych z drewna chociażby w pięknych ławkach, konfesjonałach, licznych balustradach. W nawie głównej znajdują się bogato zdobione dębowe ławki wykonane w 1722 roku. Ciekawostką może być fakt, że ich boki posiadają ornamenty roślinne których motywy nigdy nie powtarzają się w sposób identyczny. Na przodach i tyłach ławek również ciekawe ornamenty z kartuszami i herbami.
 
     Ławki w kolegiacie św. Marcina w Opatowie.         Ławki w kolegiacie św. Marcina w Opatowie.  
 
 
Konfesjonał w kolegiecie św. Marcina w Opatowie.
 
Po przeciwległej stronie prezbiterium, w zachodniej części nawy głównej znajduje się późnobarokowy chór muzyczny wsparty na profilowanych słupach. Kiedyś wejście na chór prowadziło z północnej wieży - obecnie ma chór prowadzą piękne żelazne schody z nawy północnej. Organy wykonane w 1746 roku przez organmistrza Wenzel Kiehla z Opawy. Tak jak wszystko w kolegiacie również chór ozdobiony jest ornamentami roślinnymi. Strop nad chórem ozdobiony freskami autorstwa Macieja z Kocka
 
      Chór w kolegiacie opatowskiej.         Schody prowadzące na chór w kolegiacie opatowskiej.
 
Poza ołtarzem głównym, w transepcie i wnękach apsydowych znajduje się kilka ołtarzy bocznych w których umieszczone są obrazy świętych m. innymi w południowej części transeptu obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem i św. Janem (XVI w.) wg tradycji przywieziony z Włoch przez Krzysztofa Szydłowieckiego
 
Ołtarz boczny w południowym transepcie kolegiaty opatowskiej.
Ten renesansowy obraz przypisywany jest malarzowi włoskiemu Timoteo Vittiemu z Turbino, pierwszemu nauczycielowi Rafaela.
 
        Ołtarz boczny w pólnocnym transepcie kolegiaty opatowskiej.
 
Jak widać na zdjęciach obecny wystrój pochodzi z różnych epok renesansu, gotyku ale przeważa styl baroku. Wśród tych stylów podziwiamy piękne zdobienia, drewniany chór, ambonę, konfesjonały, ołtarze, drewniane ławki, stalle kanoniczne, drewniane balustrady, kropielnice itp.
 
                  
 
       
  Wśród niewielu zabytków gotyckich, najważniejszym jest krucyfiks pochodzący z XV wieku - na dolnym prawym zdjęciu.     
 
                       Gotycki krucyfiks z XV wieku.       
 
Myślę, że zwiedzenie tej ponad 800-letniej budowli, zachowanej w tak dobrym stanie sprawi każdemu przyjemność. Przedstawiłem sporo zdjęć które mam nadzieję pomogą podjąć decyzję odwiedzenia tego miejsca.
 
 
 
Odnośnik do części II - śladami opatowskich cmentarzy:  >Opatów cz. II - śladami opatowskich cmentarzy i mogił. 
 
 
 
Powrót do strony głównej:   STRONA GŁÓWNA 
 
 
Przy opracowaniu części I, II i III korzystałem:
https://pl.wikipedia.org/wiki/Opat%C3%B3w
http://www.krajoznawcy.info.pl/opatow-stare-miasto-46967
http://www.opatow.eobip.pl/bip_opatow/index.jsp?place=Menu02&news_cat_id=67&layout=1&page=0
http://gadkowski.pl/publikacja/historia-kapliczki-sw-jana-w-opatowie/
https://pl.wikipedia.org/wiki/Kolegiata_%C5%9Bw._Marcina_w_Opatowie
http://www.kolegiataopatow.sandomierz.opoka.org.pl/
http://www.opatow.pl/index.php/uniwersytet-trzeciego-wieku/biblioteka/teksty.html
http://www.kolegiataopatow.sandomierz.opoka.org.pl/architektura.htm
http://powstanie1863.zsi.kielce.pl/index.php?id=n16
http://dzieje.pl/aktualnosci/w-opatowie-upamietniono-zbigniewa-kabate-ps-bobo
http://www.jpilsudski.org/artykuly-ii-rzeczpospolita-dwudziestolecie-miedzywojnie/regionalia/item/1608-cmentarze-i-mogi%C5%82y-i-wojny-%C5%9Bwiatowej-na-terenie-opatowa
http://www.opatow.eobip.pl/bip_opatow/index.jsp?place=Menu02&news_cat_id=67&layout=1&page=0
http://www.opatow.eobip.pl/bip_opatow/index.jsp?place=Menu02&news_cat_id=67&layout=1&page=0
http://kultura.wiara.pl/doc/2233947.Gdzie-szlachta-szable-ostrzyla
http://podroze.gazeta.pl/podroze/1,114158,6056100,Malych_miasteczek_czar__Opatow.html
http://www.opatow.bernardyni.pl/historia.html
http://www.dr-architektura.pl/romanska-kolegiata-w-opatowie.html
 
 



Wspierane przez Hosting o12.pl