FOTOGRAFIA AMATORSKA
Zbigniew Wójcik
   STRONA GŁÓWNA      RADOM I OKOLICE RADOMIA (w promieniu do 100km)      Iłża - zamek

IŁŻA - wycieczka wokół wzgórza zamkowego.  Trasa: kościół szpitalny Świętego Ducha - Muzeum Regionalne - zamek biskupów krakowskich - dom Sunderlanda.

                                                                        wycieczka z dnia 16 grudnia 2013r. 
 
            
 
W dolinie rzeki Iłżanki leży malownicze miasteczko zamieszkałe przez ok. 5400 mieszkańców, należy do powiatu radomskiego w województwie mazowieckim. Jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej oddalonej od Radomia o ok. 30 km. Łatwo tu trafić gdyż przez sam środek prowadzi ruchliwa droga nr 9 relacji Warszawa - Radom - Rzeszów. 
 
W średniowieczu taka lokalizacja przyczyniała się do szybkiego rozwoju Iłży, gdyż leżąc przy ruchliwym szlaku rozwijało się garncarstwo, kuśnierstwo, tkactwo, krawiectwo, piwowarstwo i kupiectwo. Dzisiaj kiedy Iłża nie posiada obwodnicy, a codziennie drogą nr 9 przejeżdża bez zatrzymywania kilkaset tirów korzyści dla tego miasteczka są przynajmniej wątpliwe.
 
Jednak mimo tego dla przejeżdżających tą trasą polecam 1,5 godzinny spacer wokół wzgórza zamkowego na którym majestatycznie stoją ruiny zamku biskupów krakowskich.
Najlepszym miejscem na rozpoczęcie spaceru jest mały parking na ul. Świętego Franciszka, łatwo tu trafić skręcając z drogi nr 9  przy charakterystycznym  obiekcie jakim jest kościół  p.w. Świętego Ducha.
 
 
Dla orientacji trasę spaceru oraz parkingi pokazałem na planie powyżej. Skręcając w ul. Świętego Franciszka po ok. 150  metrach dojeżdża się do małego bezpłatnego parkingu przy wejściu prowadzącym na wzgórze zamkowe.
 
 
Z parkingu czeka krótkie lecz dosyć strome podejście na wzgórze zamkowe wytyczoną dróżką - wejście przez widoczną na zdjęciach kamienną furtę lub łagodniejszą lecz dłuższą drogą.
 
 
 
 
 
 
 
 
Idziemy alejką  pod stromą górkę by po 5 - 8 minutach dotrzeć na wzgórze. Po prawej stronie urządzony park linowy. Skręcamy ostro w lewo i wychodzimy na polankę z której doskonale widać najlepiej zachowany fragment zamku tj. wieżę (stołp).
 
 
 
 
 
 
 
Obok plan pozostałości fundamentów zamku w/g szkicu Jakuba Lewickiego zamieszczony w publikacji "Dzieje i architektura zamku w Iłży".
 
Na tym planie zaznaczyłem strzałkami drugie możliwe wejście na wzgórze od strony ul. Podzamcze tj. od strony "Domu Sunderlanda".
 
My po zwiedzeniu ruin zamku będziemy tędy schodzić.
 
Uwagi praktyczne:
  • wejście na wzgórze zamkowe jest bezpłatne
  • wejście na basztę zamkową płatne 2 zł normalny, 1 zł ulgowy.
  • wejście na basztę czynne w sezonie od 1 maja do 1 października w godzinach: 
                     poniedziałek - piątek   1000 - 1600
 
                       sobota - niedziela  1200 - 1800  
 
W pozostałych miesiącach wejście na wieżę możliwe w innych godzinach, ale jedynie dla grup zorganizowanych po uprzednim zgłoszeniu na telefon 48 616-29-29. 
 
 
Zamek był budowany w kilku etapach, a jego budowę zapoczątkował biskup krakowski Jan Grot, który w latach 1327 - 1347 realizował budowę zamku murowanego. Pierwsza wzmianka o istnieniu zamku murowanego pochodzi z dokumentów datowanych na rok 1334.
 

       
 
Z tamtego okresu zachowała się  okrągła wieża bez szczytu która została wybudowana pod koniec XIII wieku lub w I-szej połowie XIV wieku.
 
Dzisiaj z wieży roztacza się widok na miasteczko i okolicę, kiedyś stanowiła ostatni punkt obrony o czym świadczy niezdobycie jej przez wojska króla Kazimierza Wielkiego podczas konfliktu z biskupem krakowskim Janem Grotem.
 
Z początku na wzgórzu wybudowano tzw.zamek górny w formie warowni składającej się z wieży, muru obwodowego, bramy zachodniej oraz budynków mieszkalnych i studni.
 
... ruiny zamku górnego - przejście prowadzące z klatki schodowej wieży zamkowej na dziedziniec zamku górnego.
 
 
Ruiny zamku górnego w Iłży. 
 
 
  Ruiny zamku górnego w Iłży.       Ruiny zamku górnego w Iłży.
 
 
Widok na dziedziniec zamku górnego w Iłży.
W roku 2010 został opracowany projekt konserwacji, zabezpieczenia i udostępnienia ruin zamku górnego dla celów muzealnych, co zaowocowało że w roku 2013 odremontowano i przykryto dachem pierwsze trzy pomieszczenia przyległe do wieży zamkowej.
 
 
 
 
Dziedziniec zamku górnego w Iłży. 
Około roku 1560 dotychczasowe podzamcze poniżej zamku górnego zostało otoczone murem - powstał tzw. zamek dolny z trzema bastejami. W czasie następnej rozbudowy w połowie XVII wieku, za biskupa krakowskiego Marcina Szyszkowskiego umocniono fortyfikacje oraz wybudowano siedzibę starosty, budynki służby i pomieszczeń gospodarczych, stajnie.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ruiny zamku dolnego - część północna. 
W tym czasie zamek górny zwieńczony został attyką, a wieża zyskała nowy hełm - co obrazuje miedzioryt Erica Dahlberga z 1696roku, Iłża w czasie potopu szwedzkiego.
 
Losy zamku są długie i ciekawe  - tu przytoczę cytat ze strony Muzeum Regionalnego w Iłży:
 
W 1655 roku zamek został zniszczony podczas potopu szwedzkiego. Zniszczenia te były przyczyną restauracji budowli w 1670 roku prze biskupa Andrzeja Trzebnickiego, w 1732 roku restauracji dokonał kardynał Lipski a kolejne wielkie prace remontowe przeprowadzono w 1750 roku z inicjatywy biskupa Andrzeja Załuskiego a później w 1782 roku za biskupa Kajetana Sołtyka.

Tak rozbudowana rezydencja biskupów krakowskich pomimo zniszczenia dokonanego w czasie potopu szwedzkiego przetrwała do połowy XVIII wieku. Od tego czasu zamek popada w ruinę, ostatniej naprawy zamku dokonano w 1782 roku wymieniając dach na gontowy. Wykonane wówczas prace inwentaryzacyjne dóbr biskupich pokazują zamek jako zrujnowany, bez szyb, ze zniszczonymi posadzkami i bramami oraz porozbijanymi piecami kaflowymi.

W 1789 roku na mocy postanowień Sejmu Czteroletniego dobra biskupów krakowskich skonfiskowano na rzecz Skarbu Państwa. Zamkowe oficyny stopniowo wydzierżawiano użytkując tylko niewielką jego część. W 1791 roku spłonęła brama wjazdowa i siedziba starosty.
 
Po rozbiorach zamek stał się własnością państwa austriackiego i urządzono w jego ruinach lazaret. Dzieła zniszczenia dokonał pożar który wybuchł podczas zabawy urządzonej po wyjściu wojsk austriackich. Część elementów budowli rozebrano gdyż groziły zawaleniem.
 
Ostatni lokator opuścił zamek w 1812 roku. Od tego czasu zamek stał się miejscem pozyskiwania budulca dla miasta. Nie przeszkodził temu nawet nowy właściciel książę Tadeusz Lubomirski, który kupił zamek a następnie przekazał go na rzecz Towarzystwa Opieki Nad Zabytkami Przeszłości, które miało rozpocząć jego odbudowę. Zanim się ona rozpoczęła zamek ponownie ucierpiał podczas działań wojennych w trakcie I wojny światowej, a następnie w trakcie kampanii wrześniowej w 1939 roku. Zniszczeniu uległa wówczas przede wszystkim wieża służąca za doskonały punkt obserwacyjny. W ciągu swojej blisko 700 letniej historii zamek przeżywał wzloty i upadki.
 
My opuszczamy zamek dolny i idziemy do zejścia w kierunku ul. Podzamcze, aby zatoczyć koło wokół wzgórza zamkowego.
 
 
W Iłży znajduje się kilka zabytkowych kapliczek do których zalicza się również ta na wzgórzu zamkowym.
 
Została zbudowana w 1782 roku. W roku 1993 odnowiona staraniem Adama Bednarczyka -  historyka amatora, założyciela Muzeum Ziemi Iłżeckiej.
 
Adam Bednarczyk wydał wiele publikacji związanych z tym terenem  i jest uważany za największego regionalistę iłżeckiego - zmarł w roku 1998.
 
 
Kilkanaście metrów dalej stoi drewniany krzyż kontynuujący tradycję stawiania krzyży na wzgórzu.
 
 Na wzgórzu zamkowym od setek lat stały krzyże którym przypisywano funkcje ochronne przed wszelkim złem - chroniły przed zarazą, pożarami, klęskami żywiołowymi takimi jak powodzie, wichury, gradobicie. 
 
 
 
Pierwsze wzmianki pisane o obecności krzyża na wzgórzu zamkowym w Iłży pochodzą z dokumentów inwentaryzacyjnych z 1630 i 1644 roku.
 
W latach pięćdziesiątych XX wieku ostatni krzyż na skutek braku konserwacji uległ zniszczeniu.
 
Ten obecny został ustawiony 14 lipca 2012 roku, jest wykonany z drzewa modrzewiowego.
 
Ma wysokość 8,5 m i 2,3 m rozpiętości ramion
 
Na podstawie krzyża umieszczono napis AMDG 2012 - Ad Maioren Dei Glorian (Ku Większej Chwale Bożej).
 
Od krzyża początkowo schodzimy ze wzgórza wygodną ścieżką, a następnie schodami do ul. Podzamcze gdzie w bezpośrednim sąsiedztwie stoi duży budynek tak zwany "Dom Sunderlanda".
 
Budynek posiada bogatą historię - pierwotnie w tym miejscu istniała fabryka fajansu założona w ramach projektu Stanisława Staszica tj. budowy Staropolskiego Okręgu Przemysłowego.
 
Mieściła się w drewnianym spichlerzu i była kierowana przez iłżeckiego Żyda R.L. Sunderlanda. Po wielkim pożarze w 1903 roku fabrykę zamknięto, a rodzina Sunderlanda przebudowała obiekt na czynszową kamienicę stojącą do dnia dzisiejszego.
 
 
Będąc tu, nie sposób powiedzieć o historii wielkiego iłżeckiego romansu związanego z tym miejscem. W okresie kiedy dom zamieszkiwał adwokat Sunderland wraz ze swą żoną Gustawą Lesman  (która była rodzoną siostrą poety Bolesława Leśmiana), poeta przyjeżdżał tu na wypoczynek.
 
W czasie takiego pobytu w 1817 roku poznał Teodorę Lebenthal w której się zakochał. Pokłosiem tego spotkania  był cykl wierszy "Malinowy chruśniak" będący wspomnieniem iłżeckiego romansu tych dwojga. Tomik wierszy "Łąka" z najsłynniejszym erotykiem "Malinowy chruśniak" został wydany w 1920 roku.
  
                W malinowym chruśniaku, przed ciekawych wzrokiem           
                Zapodziani po głowy, przez długie godziny
                Zrywaliśmy przybyłe tej nocy maliny.
                Palce miałaś na oślep skrwawione ich sokiem.

               Bąk złośnik huczał basem, jakby straszył kwiaty,
               Rdzawe guzy na słońcu wygrzewał liść chory,
               Złachmaniałych pajęczyn skrzyły się wisiory
               I szedł tyłem na grzbiecie jakiś żuk kosmaty.

              Duszno było od malin, któreś, szepcząc, rwała,
              A szept nasz tylko wówczas nacichał w ich woni,
              Gdym wargami wygarniał z podanej mi dłoni
              Owoce, przepojone wonią twego ciała.

              I stały się maliny narzędziem pieszczoty
              Tej pierwszej, tej zdziwionej, która w całym niebie
              Nie zna innych upojeń, oprócz samej siebie,
              I chce się wciąż powtarzać dla własnej dziwoty.

              I nie wiem, jak się stało, w którym okamgnieniu,
              Żeś dotknęła mi wargą spoconego czoła,
     
Na budynku wbudowana jest przez mieszkańców miasteczka tablica                    Porwałem twoje dłonie - oddałaś w skupieniu,
     
upamiętniająca pobyty poety Bolesława Leśmiana w Iłży.                                          A chruśniak malinowy trwał wciąż dookoła.
 
Od "Domu Sunderlanda" wracamy do parkingu, gdzie zostawiliśmy samochód. Idziemy wzdłuż drogi wojewódzkiej - to ok. 300 metrów. Z drogi ładne widoki na zachodnią stronę wzgórza zamkowego na którym niedawno byliśmy.
 
Widok z ul.Doktor Anki. 
 
 
 
 
 
 
 
 
Wchodząc 20 metrów w mijaną ul. Mostową otwiera się widok na rzekę Iłżankę, oraz większą część zachodniej strony ruin zamku biskupów krakowskich.
 
 
 
Widok z mostu na rz.Iłżance  na ul. Mostowej.
Dla wyobrażenia jak wyglądał zamek około roku 1560 kiedy to kolejny z biskupów, Filip Padniewski w czasie przebudowy nadał mu styl renesansowy załączam rysunek. Zamek w tym okresie wypiękniał - dodano attyki.
             
 
 
 
 
 
 
 
 
Rysunek Eryka Dahlberga z połowy XVII wieku ze zbiorów archiwum diecezjalnego przedstawiający zamek od strony zachodniej z bramą główną.
 
Widać na nim pokazaną  wcześniej na zdjęciu kapliczkę przed okrągłą basztą.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Tuż za tą uliczką Świętego  Franciszka widać kościół Świętego Ducha oraz dawny budynek mieszczący kiedyś szpital przytułek dla ubogich.
 
 
 
Zespół kościelno-szpitalny dla ubogich pod wezwaniem Świętego Ducha został ufundowany w roku 1448 przez biskupa krakowskiego Zbigniewa Oleśnickiego,który jak głosi tablica informatyczna erygował poza murami miejskimi, przy drodze błazińskiej oba te obiekty.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Następnie w 1526 roku biskup krakowski Padniewski oddał szpital przytułek i kościół ojcom misjonarzom iłżeckim, którzy opiekowali się starcami przebywającymi w szpitalu.
 
W miejscu średniowiecznej budowli biskup krakowski Kajetan Sołtyk wybudował nowy szpital, a biskup krakowski Andrzej Załuski w roku 1754 fakt ten poświadczył wmurowaniem tablicy erekcyjnej z herbem Junosza umieszczonej na froncie budynku, która do dnia dzisiejszego jest w tym miejscu.
 
Obecnie w budynku szpitalnym mieści się siedziba Muzeum Regionalnego w Iłży założona staraniem działaczy regionalnych, a w szczególności pana Adama Bednarczyka.
 
W budynku znajdują się duże zbiory etnograficzne w postaci ceramiki ludowej z której słynęła Iłża, stroje, tkaniny. 
 
W dziale historyczno-artystycznym zgromadzono eksponaty ilustrujące dzieje Iłży, fotografie, rysunki, militaria.
 
W dziale archeologicznym obejrzeć można znaleziska z prac wykopaliskowych prowadzonych na tym terenie.
 
Obok ekspozycji stałych Muzeum organizuje wystawy czasowe oraz oprowadza wycieczki i udostępnia wejście na basztę z tarasem widokowym.
 
Muzeum otwarte w sezonie letnim od 1 maja do 1 października w godzinach: poniedziałek-piątek 900-1500, sobota-niedziela 1400-1800.
 
Cena wstępu do Muzeum: bilet normalny 5 zł, ulgowy 2 zł.  Obok kościoła na dawnym placu przykościelnym ocalały dwa nagrobki.
 
 
 
Z posesji Muzeum ładny widok na wzgórze zamkowe, jego południowo-zachodnia strona.
 
            
 
 
 
I tym oto widokiem na wieżę iłżeckiego zamku oświetlonego  promieniami zachodzącego słońca kończymy spacer wokół wzgórza zamkowego. Wracamy na odległy o ok. 300 m parking. Całość spaceru to ok. 60 - 90 minut.
 
 
Powrót do strony głównej:  STRONA GŁÓWNA 
 
 
 
Wspierane przez Hosting o12.pl